معروفیت خربزه گرگاب


 

از چند ميوه اي که نام در تاريخ دارند امروز فقط نامي از خربزه گرگاب اصفهان باقي مانده است. حاج سياح محلاتي در ارتباط با خربزه گرگاب مي گويد: " گرگاب جاي خوب و عمده محصول پرقيمت آن خربزه است که در ايران بلکه در جاهاي ديگر بي مانند است. مقرر بود اول طليعه آفتاب به تماشاي جاليز خربزه برويم صبح زود برخاسته بعد از صرف چاي اول طليعه آفتاب به تماشاي جاليز خربزه رفتيم شنيده بودم مستحفظ دارند و نمي گذارند سوار از نزديکي عبور کند که از اثر قدم اسب خربزه ها مي ترکد لکن من خودم بالاتر از آن ديدم که به عبور ما از نزديک خربزه ها که در زير خاک پنهان کرده بودند خربزه مي ترکيد و غبار خاک بلند مي شد. از لطافت آنها حيرت کردم . کربلايي رضاي کدخدا نزديک آمده گفت: تماشاي ديگرت مي دهم. پس خربزهاي را از زير خاک درآورده آهسته بند آن را بريده به دست گرفته آويزان کرد، پس سوزني به من داده گفت به اين خربزه بزنيد زدم. خربزه از سر تا پا شکافته شد، لطافت و شيريني و عطر و طعم آن چيز غريبي است که البته بسياري مردم ديده اند و به طهران و جاهاي ديگر حمل شده.

منبع: . ‏‎ خاطرات حاج سياحُ‌ص‌ 187‏‎.

شهرت خربزه گرگاب

چرا خربزه گرگاب اصفهان در طعم، عطر، و تُردى برتر از خربزه مشهد است؟ چون خربزه مشهد فقط شيرين است و تردى دارد، امّا آن عطر خربزه گرگاب را ندارد. اين به سبب آن است كه گرگابى‏ها از كود شيميايى استفاده نمى‏كنند، بلكه از كود حیوانی استفاده مى‏كنند. اصفهانى‏ها از قديم در مصرف كود حیوانى براى كشاورزى معروف هستند؛ كه اين از ديد اقتصادى آن‏هاست، و اين ديد درستى است.

خربزه گرگاب از قدیم الایام شهرت داشته و «ابن بطوطه» مراکشی سیاح قرن هشتم هجری که مدت دو هفته در خانقاه «علی بن سهل» در اصفهان اقامت داشته است خربزه گرگاب اصفهان و خربزه بخارا را در یک ردیف قرار می دهد و می گوید در لطافت و شیرینی خربزه این دو محل نظیر ندارد !

خربزه و امثال آن

ميوه اي است شيرين و لذيذ و خوشبو و کلان . (ناظم الاطباء). ميوه خوشبودار کلان چرا که «خر» بالفتح بمعني کلان و «بزه » بضم موحده و فتح زاء معجمه بمعني ميوه شيرين و خوشبودار چون خربزه به نسبت اکثرميوه ها کلان و خوشبودار است . لهذا به اين اسم مسمي گرديد. (غياث اللغات ) (آنندراج ). بطيخ . (منتهي الارب ). اَبُوالاْ َصفَر. (يادداشت بخط مولف ):
کسي برنداشته ست بدستي دو خربزه .

(منسوب برودکي ).


خربزه پيش او نهاد اسن
وز بر او بگشت حالي شاد.

غضايري .


سرد و دراز و زردي چون غاوشوي خام
نه سبز چون خيار و نه شيرين چو خربزه .

لبيبي .


و بفهرج خربزه ها بود و نيکو شيرين و بزرگ [ و هندويانه بدان مرتبه که از آن ] خربزه ... (از فارسنامه ابن بلخي ص 122).
بوستان چون مشعبد از نيرنگ
خربزه حقه هاي رنگارنگ.

نظامي .


وز همه عيش و خوشيها و مزه
او نبيند غير قشر خربزه .

مولوي .


نيکوتر از اين ميوه همه عمر که خورده ست
شيرين تر از اين خربزه هرگز که بريده ست .

سعدي .


چه بگويم صفت خربزه خوارزمي
که نظيرش نبود در همه چين و بلغار.

بسحاق اطعمه .


نشود شاهد زيبا و جز همدم زشت
نخورد خربزه شيرين الا کفتار.

قاآني .


در ميان ميوه هاي خوشمزه
شاه انگور و وزيرش خربزه .

؟


-امثال :
پايش روي پوست خربزه است ; مقصود سست بودن زير پاي آدمي است . کنايه از عدم اتکاي محکم است .
تو خربزه خوري يا بستان جو ; کنايه از کسي است که بظاهر يک چيز گويد و در ضمن بهزارچيز ديگر کار دارد.
خربزه خور ترا بپاليز چکار ; کار خود پيش گير بديگران ترا چکار است .
خربزه شيرين نصيب کفتار ميشود ، نظير: ميوه خوب نصيب شغال است .
خربزه مي خواهي يا هندوانه ، هر دو آنه ; کنايه از صاحب طمع است .
زير پاي کسي پوست خربزه گذاشتن ; مقصود آن است که کسي را به امري غره کنند و بعد بحمايت او برنخيزند.
فکر نان کن که خربزه آب است ; بکسي اطلاق ميشود که کار اصل را مي گذارد و کار فرعي پيش مي گيرد.
در اين ترکيبات انواع خربزه هاي معروف ايران و هندي مي آيد:
-خربزه برگ ني ; نوعي از خربزه است که مشهور بين پارسي زبانان هند مي باشد. (از آنندراج ).
-خربزه بشقابي ; نوعي از خربزه است . (يادداشت بخط مولف ).
-خربزه چارجوي ; نوعي خربزه است که در خراسان بوجود آيد و بسيار مشهور است . (يادداشت بخط مولف ).
-خربزه خريفي ; آنرا بعربي عَوفَر نامند. (منتهي الارب ).
-خربزه دبيري ; نوعي از خربزه است . (يادداشت مولف ).
-خربزه دود چراغ ; نوعي از خربزه مشهور بين پارسي زبانان هند. (آنندراج ).
-خربزه دور مشعل ; نوعي از خربزه مشهور بين پارسي زبانان هند. (از آنندراج ).
-خربزه زرندي ; نوعي از خربزه است که در زرند کاشته ميشده است . (يادداشت بخط مولف ).
-خربزه شهدي ; نوعي از خربزه است مشهور بين پارسي زبانان هند. (از آنندراج ).
-خربزه قمي ; نوعي از خربزه است که در قم کاشته ميشده است . (يادداشت بخط مولف ).
-خربزه کدخداحسيني ; نوعي از خربزه است . (يادداشت بخط مولف ).
-خربزه گرگاب ; خربزه اي است که در گرگاب اصفهان بعمل مي آيد و از بهترين نوع خربزه است . (يادداشت بخط مولف ).
-خربزه محولات ; محولات نام نقطه اي است به خراسان که بهترين نوع خربزه خراسان در آنجا کاشته ميشود و آنرا خربزه فيض آباد نيز مي گويند چه فيض آباد محولات يک نقطه است .